Symmetry is one of the most powerful tools in physics β not just for aesthetics, but for hard computational results. If a Hamiltonian has a symmetry, you can often conclude that entire blocks of its matrix representation vanish without doing any integrals . This problem works through a concrete discrete symmetry group to illustrate how.
Setup: the group G \mathcal{G} G # Consider the set of rotations about the z z z -axis by multiples of Ο / 2 \pi/2 Ο /2 :
G = { D z ( 0 ) , β D z ( Ο / 2 ) , β D z ( Ο ) , β D z ( 3 Ο / 2 ) } \mathcal{G} = \{D_z(0),\, D_z(\pi/2),\, D_z(\pi),\, D_z(3\pi/2)\} G = { D z β ( 0 ) , D z β ( Ο /2 ) , D z β ( Ο ) , D z β ( 3 Ο /2 )}
where D z ( a ) D z ( b ) = D z ( a + b ) D_z(a)D_z(b) = D_z(a+b) D z β ( a ) D z β ( b ) = D z β ( a + b ) (angles add under composition, modulo 2 Ο 2\pi 2 Ο ).
Is G \mathcal{G} G a group?# Writing D z ( n ) β‘ D z ( n Ο / 2 ) D_z(n) \equiv D_z(n\pi/2) D z β ( n ) β‘ D z β ( nΟ /2 ) for short, the multiplication table is:
β * β 0 1 2 3 0 D z ( 0 ) D_z(0) D z β ( 0 ) D z ( 1 ) D_z(1) D z β ( 1 ) D z ( 2 ) D_z(2) D z β ( 2 ) D z ( 3 ) D_z(3) D z β ( 3 ) 1 D z ( 1 ) D_z(1) D z β ( 1 ) D z ( 2 ) D_z(2) D z β ( 2 ) D z ( 3 ) D_z(3) D z β ( 3 ) D z ( 0 ) D_z(0) D z β ( 0 ) 2 D z ( 2 ) D_z(2) D z β ( 2 ) D z ( 3 ) D_z(3) D z β ( 3 ) D z ( 0 ) D_z(0) D z β ( 0 ) D z ( 1 ) D_z(1) D z β ( 1 ) 3 D z ( 3 ) D_z(3) D z β ( 3 ) D z ( 0 ) D_z(0) D z β ( 0 ) D z ( 1 ) D_z(1) D z β ( 1 ) D z ( 2 ) D_z(2) D z β ( 2 )
Checking the four group axioms:
Identity: D z ( 0 ) D_z(0) D z β ( 0 ) β visible from the first row and column
Closure: every entry in the table is in G \mathcal{G} G β
Inverses: D z ( N ) β 1 = D z ( β£ N β 4 β£ ) D_z(N)^{-1} = D_z(|N-4|) D z β ( N ) β 1 = D z β ( β£ N β 4β£ ) , i.e. D z ( 1 ) β 1 = D z ( 3 ) D_z(1)^{-1} = D_z(3) D z β ( 1 ) β 1 = D z β ( 3 ) , D z ( 2 ) β 1 = D z ( 2 ) D_z(2)^{-1} = D_z(2) D z β ( 2 ) β 1 = D z β ( 2 )
Associativity: follows directly from angle addition: D ( F ) D ( G ) D ( H ) = D ( F + G + H ) D(F)D(G)D(H) = D(F+G+H) D ( F ) D ( G ) D ( H ) = D ( F + G + H ) , which is manifestly associative
So G β
Z 4 \mathcal{G} \cong \mathbb{Z}_4 G β
Z 4 β (the cyclic group of order 4).
Is it abelian?# Yes β the multiplication table is symmetric across the diagonal, meaning D z ( a ) D z ( b ) = D z ( b ) D z ( a ) D_z(a)D_z(b) = D_z(b)D_z(a) D z β ( a ) D z β ( b ) = D z β ( b ) D z β ( a ) for all elements. This is obvious from angle addition: a + b = b + a a+b = b+a a + b = b + a .
Subgroups# G \mathcal{G} G has a subgroup Z 2 = { D z ( 0 ) , D z ( 2 ) } = { D z ( 0 ) , D z ( Ο ) } \mathbb{Z}_2 = \{D_z(0), D_z(2)\} = \{D_z(0), D_z(\pi)\} Z 2 β = { D z β ( 0 ) , D z β ( 2 )} = { D z β ( 0 ) , D z β ( Ο )} :
β * β 0 2 0 D z ( 0 ) D_z(0) D z β ( 0 ) D z ( 2 ) D_z(2) D z β ( 2 ) 2 D z ( 2 ) D_z(2) D z β ( 2 ) D z ( 0 ) D_z(0) D z β ( 0 )
This is closed, and D z ( 2 ) D_z(2) D z β ( 2 ) is its own inverse since D z ( Ο ) D_z(\pi) D z β ( Ο ) applied twice gives D z ( 2 Ο ) = D z ( 0 ) D_z(2\pi) = D_z(0) D z β ( 2 Ο ) = D z β ( 0 ) .
Do rotations and mirrors commute?# In general, no . Consider four atoms sitting in the four quadrants, labelled by which quadrant they occupy: β£ 1 β© , β£ 2 β© , β£ 3 β© , β£ 4 β© |1\rangle, |2\rangle, |3\rangle, |4\rangle β£1 β© , β£2 β© , β£3 β© , β£4 β© .
M x D z ( 1 ) β£ 1 β© = M x β£ 2 β© = β£ 1 β© M_x D_z(1)|1\rangle = M_x|2\rangle = |1\rangle M x β D z β ( 1 ) β£1 β© = M x β β£2 β© = β£1 β©
D z ( 1 ) M x β£ 1 β© = D z ( 1 ) β£ 2 β© = β£ 3 β© D_z(1) M_x|1\rangle = D_z(1)|2\rangle = |3\rangle D z β ( 1 ) M x β β£1 β© = D z β ( 1 ) β£2 β© = β£3 β©
Since β£ 1 β© β β£ 3 β© |1\rangle \neq |3\rangle β£1 β© ξ = β£3 β© , the operators do not commute: [ M x , D z ( Ο / 2 ) ] β 0 [M_x, D_z(\pi/2)] \neq 0 [ M x β , D z β ( Ο /2 )] ξ = 0 .
But M x M_x M x β and D z ( Ο ) D_z(\pi) D z β ( Ο ) do commute# We can verify this by tracking how each operator permutes the four quadrant states. Define the action on an ordered tuple ( a , b , c , d ) (a,b,c,d) ( a , b , c , d ) representing which atom is in quadrants 1,2,3,4:
M x { a , b , c , d } = { b , a , d , c } D z ( 2 ) { a , b , c , d } = { c , d , a , b } M_x\{a,b,c,d\} = \{b,a,d,c\} \qquad D_z(2)\{a,b,c,d\} = \{c,d,a,b\} M x β { a , b , c , d } = { b , a , d , c } D z β ( 2 ) { a , b , c , d } = { c , d , a , b }
Then:
D z ( 2 ) β M x { 1 , 2 , 3 , 4 } = D z ( 2 ) { 2 , 1 , 4 , 3 } = { 4 , 3 , 2 , 1 } D_z(2)\,M_x\{1,2,3,4\} = D_z(2)\{2,1,4,3\} = \{4,3,2,1\} D z β ( 2 ) M x β { 1 , 2 , 3 , 4 } = D z β ( 2 ) { 2 , 1 , 4 , 3 } = { 4 , 3 , 2 , 1 }
M x β D z ( 2 ) { 1 , 2 , 3 , 4 } = M x { 3 , 4 , 1 , 2 } = { 4 , 3 , 2 , 1 } M_x\,D_z(2)\{1,2,3,4\} = M_x\{3,4,1,2\} = \{4,3,2,1\} M x β D z β ( 2 ) { 1 , 2 , 3 , 4 } = M x β { 3 , 4 , 1 , 2 } = { 4 , 3 , 2 , 1 }
Same result β so [ M x , D z ( Ο ) ] = 0 [M_x, D_z(\pi)] = 0 [ M x β , D z β ( Ο )] = 0 , meaning they share simultaneous eigenstates.
Using symmetry to kill matrix elements# Here is the payoff. Suppose a potential V = a X Y V = aXY V = a X Y acts on the system. How does it transform?
M x V = M x ( a X Y ) = a ( β X ) Y = β a X Y = β V β { M x , V } = 0 Β (anticommutes) M_x V = M_x(aXY) = a(-X)Y = -aXY = -V \quad \Rightarrow \quad \{M_x, V\} = 0 \text{ (anticommutes)} M x β V = M x β ( a X Y ) = a ( β X ) Y = β a X Y = β V β { M x β , V } = 0 Β (anticommutes)
D z ( 2 ) V = D z ( 2 ) ( a X Y ) = a ( β X ) ( β Y ) = a X Y = V β [ D z ( 2 ) , V ] = 0 Β (commutes) D_z(2) V = D_z(2)(aXY) = a(-X)(-Y) = aXY = V \quad \Rightarrow \quad [D_z(2), V] = 0 \text{ (commutes)} D z β ( 2 ) V = D z β ( 2 ) ( a X Y ) = a ( β X ) ( β Y ) = a X Y = V β [ D z β ( 2 ) , V ] = 0 Β (commutes)
Now label eigenstates by their parities: β£ Ο΅ D , Ο΅ M β© |\epsilon_{D}, \epsilon_{M}\rangle β£ Ο΅ D β , Ο΅ M β β© where Ο΅ D = Β± 1 \epsilon_D = \pm 1 Ο΅ D β = Β± 1 is the D z ( 2 ) D_z(2) D z β ( 2 ) eigenvalue and Ο΅ M = Β± 1 \epsilon_M = \pm 1 Ο΅ M β = Β± 1 is the M x M_x M x β eigenvalue. Consider the matrix element β¨ + , + β£ V β£ + , + β© \langle +,+|V|+,+\rangle β¨ + , + β£ V β£ + , + β© :
β¨ + , + β£ V β£ + , + β© = β¨ + , + β£ D z ( 2 ) M x β V β M x D z ( 2 ) β£ + , + β© \langle +,+|V|+,+\rangle = \langle +,+|D_z(2)M_x\,V\,M_x D_z(2)|+,+\rangle β¨ + , + β£ V β£ + , + β© = β¨ + , + β£ D z β ( 2 ) M x β V M x β D z β ( 2 ) β£ + , + β©
Since M x M_x M x β anticommutes with V V V and commutes with D z ( 2 ) D_z(2) D z β ( 2 ) :
= ( β 1 ) β¨ + , + β£ D z ( 2 ) β V β M x M x β 1 β D z ( 2 ) β£ + , + β© = β β¨ + , + β£ V β£ + , + β© = (-1)\langle +,+|D_z(2)\,V\,\underbrace{M_x M_x}_{1}\,D_z(2)|+,+\rangle = -\langle +,+|V|+,+\rangle = ( β 1 ) β¨ + , + β£ D z β ( 2 ) V 1 M x β M x β β β D z β ( 2 ) β£ + , + β© = β β¨ + , + β£ V β£ + , + β©
The only number equal to its own negative is zero:
β¨ + , + β£ V β£ + , + β© = 0 \boxed{\langle +,+|V|+,+\rangle = 0} β¨ + , + β£ V β£ + , + β© = 0 β
By the same argument β¨ β , β β£ V β£ β , β β© = 0 \langle -,-|V|-,-\rangle = 0 β¨ β , β β£ V β£ β , β β© = 0 . However, for a mixed-parity state β£ + , β β© |+,-\rangle β£ + , β β© (even under D z ( 2 ) D_z(2) D z β ( 2 ) , odd under M x M_x M x β ):
β¨ + , β β£ V β£ + , β β© = β¨ + , β β£ D z ( 2 ) β V β D z ( 2 ) M x M x β 1 β£ + , β β© = β¨ + , β β£ V β£ + , β β© \langle +,-|V|+,-\rangle = \langle +,-|D_z(2)\,V\,D_z(2)\underbrace{M_xM_x}_{1}|+,-\rangle = \langle +,-|V|+,-\rangle β¨ + , β β£ V β£ + , β β© = β¨ + , β β£ D z β ( 2 ) V D z β ( 2 ) 1 M x β M x β β β β£ + , β β© = β¨ + , β β£ V β£ + , β β©
This is consistent β not forced to zero. The matrix element can be nonzero.
The lesson: knowing how a perturbation transforms under the symmetry group of the Hamiltonian immediately tells you which matrix elements vanish β no integration required. This is the essence of selection rules in atomic physics, and of Wignerβs theorem in group theory.